خبرگزاری مهر- گروه استانها؛ دیار صد در صد شیعی چهارمحال و بختیاری از دیرباز خاستگاه آیینهای دینی و مذهبی فراوانی است که برخاسته از عشق و ارادت به اهل بیت عصمت و طهارت (ع) و خاصه امام سوم شیعیان حضرت امام حسین (ع) بوده و از باور پاک و خالص زاگرسنشینان سختکوش و روشنضمیر حکایت دارد. سیری در شهرها و روستاهای استان چهارمحال و بختیاری در دهه محرم گویای آن است که هر منطقه نماینده یک آیین جمعی دیرپا بوده است.
این آیینها از صدها سال قبل مرسوم بوده و مردمان این خطه هر ساله تا به امروز با برپا داشتن آن یاد و نام امام حسین (ع) و یاران ایشان را گرامی داشتهاند. وجود آیینهای متعدد و دیرپای چند صدساله عزای حسینی (ع) در این جغرافیای کوچک گواهی بر عمق و ریشه ارادت و دلدادگی مردمان استان به ساحت این امام همام است.
مردمان چهارمحال و بختیاری با نامگذاری فرزندانشان با اسامی قهرمانان کربلا و نذر سیاهپوشی برای سوگواری برای سید و سالار شهیدان و ۷۲ تن از یاران باوفای ایشان و نیز برپایی آیینهای خاص عشق و ارادت خود به سیدالشهدا (ع) را به منصه ظهور میگذارند.
گوشه و کنار این استان کوهستانی و سردسیر که با نام «بام ایران» شهرت دارد، جلوه خاصی از سوگواری محرم و صفر را به نمایش میگذارد و جا دارد نگاهی به برخی آیینها که همچنان پابرجا و مرسوماند، بپردازیم.
در حال حاضر پنج آیین سنتی چهارمحال و بختیاری شامل «فرو بردن علم در قدمگاه گرداب بن» و «مراسم آقا سلام» در شهر بن، «مراسم خیمه سوزان و مجلس سور و سوگ حضرت قاسم (ع)» در شهرهای طاقانک و شهرکرد و «آیین چاق چاقو» در شهر سامان بهعنوان میراث معنوی در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیدهاند.
مراسم «علمگردانی» عزاداران بن در دهه اول محرم
قدمت «علمگردانی» در شهر بن بر طبق پژوهشهای متقن، به عصر صفوی باز میگردد اگرچه این امکان وجود دارد که قدمتی بیش از این داشته باشد و نیازمند بررسی بیشتر است. در قدیم رسم بر این بود که سه خانواده معروف از سادات شهر اقدام به برپایی علمها میکردند و مردم در دهه محرم این علمها را در دستههای عزاداری خاصه در صبح عاشورا میگرداندند. امروز اما این سنت فراگیر شده و بسیاری از خانوادهها نذر برپایی علم و علم گردانی در دهه اول را به جا میآورند.
کارشناسان قائلند این علمها به یاد علمداری حضرت ابوالفضل العباس (ع) در کربلا ساخته میشود و نوع افراشتگی و قامت بسیار بلند آنها نمادی از ایستادگی و پایمردی و مقاومت حضرت قمر بنیهاشم بوده و برگرفته از آموزههای تشیع و مکتب عاشورایی است.
پیام این علمهای بلندقامت این است که شیعیان مکتب اباعبدالله (ع) در برابر گزندها و آسیبهای دشمنان و بدخواهان، ایستاده چون سرو هستند و در برابر هجمهها و فتنهها حتی اگر خم هم بشوند اما هرگز شکسته نخواهند شد.
این علمها طبق آیینی خاص با عنوان «لباسپوشانی» و با احترام و تکریم، آماده و گلابزنی شده و در مناطق مختلف افراشته میشوند. این علمهای افراشته را از بعد از پایان عید غدیر در جایجای شهر میتوان دید.
آیین «گل زنی» و «شاهحسینگویان» عزاداران بنی در دهه محرم
گل زنی عزاداران بنی نشان از حزن و اندوه برای تنها ماندن ولی خداست زیرا حقیقتاً دردناک است که بعد از رحلت پیامبر (ص)، جامعه مسلمین دچار انحراف شد و ولی خود را تنها گذاشت؛ عزای تنها ماندن امام (ع) حقیقتاً سنگینتر از عزای شهادت ایشان است.
گل بر سر زدن و سر دادن نوحههای سوزناک نشان از اوج عزای سوگواران حسینی است که قدمت قافله گلزنان بنی حداقل به دوران قاجار باز میگردد و یک آیین ثبت شده بهشمار میرود.
در آیین «شاهحسینگویان» شهر بن نیز مرسوم است که چندین هیئت عزاداری در شبهای محرم در خیابان نماز گرد هم میآیند و خواندن نوحههای حماسی و رجزها به زبان ترکی توسط مداحان خوشخوان شهر و نیز سینهزنی عزاداران با نظم و هماهنگی خاص، بر شور و حماسه این آیین میافزاید.
حالتهای حماسی و حماسهخوانی و رجزخوانی که عزاداران حضرت اباعبدالله الحسین(ع) به ویژه ترکزبانان دارند، نوعی اعلام آمادگی برای حمایت از ولی خدا حضرت امام زمان (عج) و مشارکت در قیام حضرت است. این حالتهای حماسی بهویژه در محرم امسال که کشور در پی جنگ تحمیلی سوم دشمن متخاصم آمریکایی صهیونی علیه ایران اسلامی رنگ و بوی حماسی گرفته جلوههای خاصی دارد و بسیار ویژه است.
دستهروی هیئات در سطح شهر در دهه اول محرم چشمگیر و بینظیر است. شبیه خوانی، تعزیه خوانی و قمریخوانی از دیگر آیینهای عاشورایی در این شهر است و در این راستا باید به کتاب قمری به زبان ترکی اشاره کنیم که مردم در این ایام دور هم جمع میشوند و اشعار این کتاب را به صورت نوحه میخوانند. مراسم «فرو بردن عَلَم در قدمگاه گرداب بن» در سحرگاه عاشورای حسینی، مراسم «آقا سلام» و آیین «علامتگردانی» از دیگر آیینهای دیرین مردم بن در محرم است.
آیین ۲۵۰ ساله «چاق چاقو» در سامان
قدمت مراسم «چاقچاقو زنی» در شهر سامان به حدود بیش از ۲۵۰ سال گذشته باز میگردد و اجرای مراسم به این شکل است که نوحه خوانده میشود و عزاداران دو تکه سنگ یا چوب را براساس ریتم نوحه مثلاً پنج ضرب، چهار ضرب، سه ضرب و دوضرب تند و کند به هم میکوبند. گاهی طبل و سنج و نی هم با این نوا همراهی میکند، این مراسم در شهر سامان فقط هنگام شب عاشورا اجرا میشود، در ایام قدیمتر مراسم چاقچو زنی توسط بزرگان شهر چالشتر نیز در هیئتهای عزاداری برگزار میشد.
روایات فراوانی ناظر به فلسفه و چرایی برگزاری مراسم چاقچاقو وجود دارد که بر طبق یک روایت، امام حسین (ع) و یارانشان با کوبیدن سنگها به هم مانع از به گوش رسیدن صدای پای اسبان دشمن میشدند تا یارانشان از فراوانی دشمن اطلاع پیدا نکنند و امید خود را از دست ندهند. برخی دیگر اما بر این باورند که واقعه عاشورا و دفن شهدای گلگون کفن به قدری با سوز و گداز همراه بود که سنگهای بیابان نیز از سنگینی این مصیبت عظمی بههم خورده و ایجاد صدا کردند.
آیین دیرپای «خیمه سوزان» در طاقانک
با شروع ماه محرم، مردم شهر طاقانک معمولاً ۷۲ خیمه سبز و سفید رنگ با فرم چهار گوش، فرم گنبدی و مخروطی آماده و در حاشیه کوهی در حاشیه شهر برپا میکنند که تا عصر روز عاشورا و در آستانه شام غریبان شهادت حضرت ابا عبدالله الحسین (ع) و شهدای کربلا هم پابرجاست.
با فرارسیدن عصر عاشورا سوگواران، خیمههای برافراشته را به یاد خیمههای سوخته دشت کربلا آتش میزنند و هنگام آتش زدن این خیمه ها، فریاد «یا حسین (ع)» و «یا زینب (س)» طنین انداز میشود که مردم به یاد غروب غمگین عاشورای حسینی و همنوا با اسرای کربلا با ناله و زاری به عزاداری و سوگواری میپردازند.
این خیمهها نذر مردمی هستند که هر کدام به نیتی خاص برپا و مراسم نوحه سرایی، قرائت زیارت عاشورا، سینه زنی و زنجیرزنی در آنها برگزار میشود.
پس از سوختن خیمهها، حرکت هیئتهای عزاداری به سوی آستان مقدس امامزاده شیخ زین الدین (ع) که در تپه مشرف به زمین خیمهگاه قرار دارد ادامه یافته و سپس نماز ظهر عاشورا در مجاورت بقعه متبرکه این امامزاده (ع) و گلزار شهدا اقامه میشود. در این آیین جمعی ضمن پخش نذری و پذیرایی از میهمانان و عزاداران حسینی تا پاسی از شب، مراسم سینه زنی و زنجیرزنی هم در کنار خیمههای آتش گرفته برقرار است. پخت و پخش آش حلیم گندم در ظهر تاسوعا و به ویژه در محل خیمهگاه در طاقانک مرسوم است.
خیمه سوزان عاشورای حسینی در شهر طاقانک از توابع شهرستان شهرکرد هر ساله با استقبال انبوه عزاداران از سراسر کشور در این شهر برپا میشود.
مرثیهسرایی، سنت شعرا و ادبای استان
شاعران خوشفکر و صاحب قریحه چهارمحال و بختیاری گذشته و حال در منظومههای خود اشارات متعددی به وقایع عاشورا و کربلا داشته و مرثیهسرایی یکی از سنتهای شعرا و ادبای این استان بوده است. در این حوزه باید از شاعر مشهور «میرزا نورالله عمان سامانی» با لقب تاجالشعرا نام ببریم که منظومه «گنجینه اسرار» را سروده است.
گنجینه اسرار عمان سامانی امروزه همچنان زنده است و براساس آن کتابها، پایاننامهها، مقالات و مکتوبات پرشماری نوشته شده و همایشهای فراوانی برای تبیین این اثر فاخر برگزار شده است. در روزگار حاضر نیز براساس آن شکل نوین موسیقایی مرثیهای و حماسی توسط حسامالدین سراج تولیده شده است.
در گذشته تعزیهخوانهای بزرگ چهارمحال و بختیاری در زمره معینالبکاها در امر تعزیهخوانی و شبیهخوانی فعالیت داشتند و از جمله این افراد باید یادی از «حاج سیدعبدالباقی صولت دهکردی» کرد که از معینالبکاهای دوران ناصری و مظفری تا زمان پهلوی اول بوده و پیکرش در بوستان ملت شهرکرد مدفون شده است، امروزه نیز مردم استان در کنار مزار این شخصیت مذهبی با پخت نذری او را واسطه طلب حاجت میکنند.
تعطیلی کسب و کار در روزهای نهم و دهم محرم
مردم مؤمن و معتقد استان در روزهای نهم و دهم محرم کسب و کار و منفعت را رها میکنند و همه فعالیتهای ناظر به کسب و کار اعم از بازارها، امور کشاورزی حتی مطالعه و تحصیل درس را تعطیل میکنند. کشاورزان این استان بر اساس یک رسم دیرین، در این ۲ روز آبیاری مزارع و باغات را تعطیل کرده و آب را به اصطلاح «مشاع» میکنند.
با این توضیح که آب به حرمت عزای امام حسین (ع) و شهدای مظلوم کربلا در بیابان رها میشود تا سایر موجودات از آن بهره ببرند و سیراب شوند و منفعتی برای کشاورزان نداشته باشد.
فرهنگ عاشورایی یک فرهنگ صد در صد مردمی است
حسین ضامنی در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به اینکه عشق و ارادت به ساحت نورانی حضرت اباعبدالله الحسین (ع) با گوشت و خون مردم چهارمحال و بختیاری عجین شده است، اظهار کرد: وجود مراکز و بناهای پرقدمت مذهبی و پیوند یافته با فرهنگ محرم و عاشورا همچون سقاخانهها گویای تاثیرپذیری عمیق فرهنگ مردمان این خطه با فرهنگ عاشورایی است. در این راستا میتوان از سقاخانههای تاریخی ارباب میرزا شهرکرد و بروجن نام برد که به نام و یاد حضرت عباس(ع) علمدار کربلا نامگذاری شده و اسنادی روشن از ارادت مردم استان به فرهنگ شیعی است.
کارشناس امور فرهنگی ادارهکل تبلیغات اسلامی چهارمحال و بختیاری با ذکر اینکه از دوران صفویه به بعد یکی از آرزوهای مردم استان تشرف به عتبات عالیات بوده است، افزود: استفاده از پیشوند کربلایی در اسامی یک افتخار بزرگ برای مردم بوده و بسیاری از افراد بر حسب شدت علاقه خود به امام حسین (ع) و فرهنگ عاشورایی، وصیت میکردند که پیکرشان پس از مرگ به عتبات عالیات منتقل و در آرامستانهای شهرهای مقدس کربلا، نجف، سامرا و کاظمین مدفون شوند.
ضامنی بیان کرد: موقوفههای بسیاری در چهارمحال و بختیاری با پیوست عاشورا و محرم و گرامیداشت شهدای حماسه حسینی با رقبههای متنوع وجود دارد که درآمد این موقوفات صرف برپایی تعزیه، شبیهخوانی و عزاداریها شود؛ از آن جمله میتوان موقوفه چالشتر را نام برد.
این فعال فرهنگی و اجتماعی در چهارمحال و بختیاری در پاسخ به پرسشی مبنی بر چرایی بسط و گسترش آیینهای جمعی در محرم و صفر، بیان کرد: فرهنگ عاشورایی یک فرهنگ مردمی است که از صدها سال قبل تا کنون، صفر تا صد کار را خود مردم بر عهده گرفتند و در هر شرایطی حتی در شدیدترین خفقان حکومتی این مراسم را برپا داشتند.
ضامنی افزود: فعالیت فرهنگی برای پابرجا ماندن و بقا داشتن باید به دست خود مردم انجام گیرد و دخالت نهادها و مجموعههای دولتی در این امور آسیبزاست و نباید فراتر از تسهیلگری و پشتیبانی باشد.
وی یادآور شد: کارشناسان طی یک برآورد و بررسی به این نتیجه رسیدند که هزینه دولتی پخت و پخش نذری در روزهای تاسوعا و عاشورا دو برابر بودجه سالانه کشور هزینه دارد و لذا میبینیم که دولت از عهده این برنامههای محرم بر نمیآید اما با نذورات مردمی تامین میشود.
ضامنی با تأکید بر اینکه اگر مراسمات و آیینهای محرم وابسته به دولتها بود تاکنون از بین رفته بود، بیان کرد: نظام مقدس جمهوری اسلامی اگرچه این برنامهها را تسهیل و حمایت کرده اما اصل و اساس مردم هستند که بر حسب عشق و ارادت وافر به ساحت نورانی اهل بیت علیهم السلام همواره پای کار بودند و سنتهای عزاداری حسینی را زنده نگه داشتند.
نظر شما